گردآورى اين كتاب مىگذرد و نيز در اصول كافى شيخ كلينى كه هزارسال از آن مىگذرد نوشته شده است . شما اگر نظير اين جمله را در ميان همهء سخنان فيلسوفان آزاديخواه دنيا در قرن هفدهم و هجدهم و نوزدهم و بيستم ، از آن روزى كه آزاديخواهى و فلسفهء آزاديخواهى مد شد ، از جان لاك و استوارت ميل گرفته تا ديگران ، پيدا كرديد بگوييد تا من اينجا تسليم حرف شما بشوم . على عليه السلام در فرمانى كه به مالك اشتر نوشته است و مخاطبش مالك اشتر است - كه ابلاغى به عنوان فرماندارى مصر برايش صادر كرده است و دارد به او دستورالعمل مىدهد - مىگويد : مالك ! به مردم آزادى بده ، به مردم حق انتقاد و اعتراض بده ، به مردم امنيت بده كه من غير مرّةٍ - يعنى مكرر - از پيغمبر اين جمله را شنيدم ( يعنى از جمله كلماتى كه پيغمبر آن را مكرر مىگفت اين جمله بود « 1 » ) : لَن‌ْتُقَدَّسَ امَّةٌ حَتّى يُؤْخَذَ لِلضَّعيفِ فيها حَقُّهُ مِنَ الْقَوِىِّ غَيْرَ مُتَعْتِعٍ « 2 » هرگز امتى ، ملتى ، گروهى ، جمعيتى به مقام قداست - يعنى به مقامى كه بشود آن ملت را تقديس و تمجيد كرد ، به مقام افتخار - نخواهد رسيد مگر اينكه در آن ملت كار به آنجا برسد كه ضعيف در مقابل قوى بايستد و بدون آنكه تعتعه و لكنتى به زبانش بيفتد حق خودش را از قوى مطالبه كند . اين جمله ، هم در نهج‌البلاغه است و هم در اصول كافى . نهج‌البلاغه از نظر صحت مضمونى معتبرترين كتابهاى ماست و اصول كافى از نظر صحت سندى . پس اين جمله ، هم از نظر صحت مضمونى و هم از نظر صحت سندى از صحيحترين جمله‌هايى است كه از پيغمبر اكرم رسيده است . پس اسلام در اين زمينه به اين قناعت نمىكند كه فقط به ظالم بگويد ظلم نكن ؛ به اين هم قناعت نمىكند كه فقط به مظلوم بگويد برو به زور حقت را بگير ؛ يعنى تنها [ تسليم و انقياد يا ] طغيان و عصيان ايجاد نمىكند ؛ با نيروى موعظه و اخلاق ظالم را تسليم مىكند ؛ با نيروى حقوق و حق ، مظلوم را تقويت مىكند ؛ يعنى وقتى كه با ظالم روبرو مىشود درس اخلاق به او مىدهد موعظه‌اش مىكند و از راه موعظه

--> ( 1 ) . اين خودش يك ارزش ديگرى مىدهد . گاهى پيغمبر جمله‌اى را يك بار گفته است . ولى ماجمله‌هاى ديگرى داريم كه پيغمبر اينها را مكرر در مواطن مختلف گفته است مثل همين حديثى كه در اول سخنرانيم خواندم : انّى تارِكٌ فيكُمُ الثَّقَلَيْنِ كِتابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتى . اين مطلب را پيغمبر در يك جا نفرموده ، در مواطن متعدد فرموده است . ( 2 ) . نهج‌البلاغه ، نامهء 53 ، با اندكى اختلاف .